Khi VAR trở thành hiện thân của nỗi ám ảnh hoàn hảo trong bóng đá

Tuần qua, thế giới bóng đá tràn ngập những thông tin liên quan đến kiện tụng và tranh cãi hành chính. Chelsea đứng trước nguy cơ nhận án phạt tài chính vì những vi phạm trong quá khứ, kết quả chung kết Cup các quốc gia châu Phi bị đảo ngược: Senegal bị tước chức vô địch để trao cho Morocco khi trận đấu đã kết thúc hai tháng. Giữa một bầu không khí ngột ngạt mang màu sắc như những buổi họp kỷ luật ấy, sự phẫn nộ của ban lãnh đạo Man Utd sau trận hòa 2-2 trên sân Vitality tiếp tục đổ thêm dầu vào lửa. Mọi thứ không dừng lại ở những lời phàn nàn sau tiếng còi mãn cuộc. Đội chủ sân Old Trafford quyết định nộp đơn khiếu nại lên Cơ quan Quản lý Trọng tài Chuyên nghiệp Anh (PGMOL) để phản đối những quyết định thiếu nhất quán từ tổ trọng tài. Đây không phải lần đầu VAR gây tranh cãi hoặc thậm chí mắc sai lầm ở mùa này. Trong bối cảnh đó, giới chuyên môn đặt ra câu hỏi: liệu công nghệ có đang trở thành một gánh nặng thay vì là công cụ hỗ trợ cho tính công bằng của bóng đá.

Trọng tài Stuart Attwell và các cộng sự bị chỉ trích vì thiếu nhất quán trong các quyết định.

Những phán quyết trước sau không như một

Diễn biến cảm xúc của khán giả khi theo dõi trận đấu trên sân Vitality trải qua bốn bước ngoặt. Tất cả phán quyết ban đầu của trọng tài chính Stuart Attwell đều được VAR bảo vệ bằng việc từ chối can thiệp hoặc thay đổi. Mọi thứ bắt đầu ở phút 24 khi tiền đạo Evanilson của Bournemouth vượt qua Harry Maguire và bị trung vệ này huých từ phía sau ngay trước khi dứt điểm. Dù tác động là rõ ràng, vị vua áo đen kiên quyết lắc đầu khước từ một quả phạt đền. Thế bế tắc chỉ được phá vỡ ở phút 61 khi Matheus Cunha băng cắt vào trong và bị hậu vệ Alex Jimenez kéo áo. Dù tiền đạo Man Utd có phần chủ động ngã ở tình huống này, tác động khiến anh chậm nhịp di chuyển là có. Trọng tài chỉ tay vào chấm 11m và Bruno Fernandes sút thành công để đưa đội khách vượt lên dẫn trước.

Chỉ sáu phút sau, tranh cãi được đẩy lên mức cao trào, châm ngòi cho sự giận dữ tột độ của ban huấn luyện đội khách. Cầu thủ chạy cánh Amad Diallo vặn sườn hậu vệ Bournemouth khi đi bóng vào vòng cấm và bị Adrien Truffert dùng cả hai tay đẩy ngã. Tình huống này diễn ra rõ ràng và tác động vật lý có phần thô bạo hơn hẳn pha bóng của Cunha trước đó. Nhưng lần này, Attwell làm ngơ. Quyết định được kiểm tra bởi trọng tài phòng VAR Craig Pawson, nhưng hệ thống xác định lực tác động chưa đủ mức độ nghiêm trọng để thổi phạt. Ngay ở nhịp phản công tiếp theo từ pha cướp bóng đó, Ryan Christie xé lưới Man Utd để gỡ hòa 1-1 cho Bournemouth, giáng một đòn mạnh vào tâm lý thi đấu của dàn sao áo đỏ.

Kịch tính tiếp tục leo thang khi Man Utd tái lập thế dẫn bàn ở phút 71 nhờ tình huống đánh đầu phản lưới nhà của hậu vệ James Hill. Tuy nhiên, lợi thế này chỉ tồn tại đến phút 78. Maguire một lần nữa va chạm với Evanilson khi tiền đạo này thoát xuống đối mặt khung thành. Dù Maguire vung tay chắn ngang nhưng dường như không có hành vi kéo áo rõ ràng, Attwell vẫn thổi phạt đền và rút thẻ đỏ trực tiếp để phạt lỗi ngăn cản cơ hội ghi bàn rõ ràng. Lần này, VAR vào cuộc và đồng tình tuyệt đối với phán quyết trên sân, nhận định hành động của trung vệ người Anh là một pha phạm lỗi kéo người mà không có ý định tranh chấp bóng. Eli Junior Kroupi thực hiện thành công cú sút phạt đền, ấn định kết quả hoà 2-2 đầy cay đắng cho nửa đỏ thành Manchester.

Nguồn cơn của sự bực tức được Michael Carrick giải thích cặn kẽ trên các kênh truyền hình sau trận đấu. Dù đang trong tâm thế của một người vừa bị tước đoạt chiến thắng, nhà cầm quân này vẫn giữ được khả năng phân tích sắc sảo khi chỉ ra điểm bất hợp lý cốt lõi, đó là sự thiếu nhất quán trong việc đưa ra quyết định ở những pha bóng tương tự của tổ trọng tài. Đặt hai tình huống của Cunha và Amad lên bàn cân, Carrick nhấn mạnh rằng hai pha bóng gần như giống hệt nhau khi hậu vệ đều dùng cả hai tay để kéo cầu thủ tấn công. Việc thổi phạt đền ở tình huống thứ nhất nhưng ngó lơ tình huống thứ hai là một sự bất hợp lý không thể lý giải bằng logic thông thường. Nếu trọng tài đã xác định pha bóng đầu tiên là phạm lỗi, ông buộc phải duy trì nhận định đó ở pha bóng thứ hai.

Carrick an ủi học trò sau trận hoà đáng tiếc trước Bournemouth.

Bài học từ các môn thể thao khác

Sự phẫn nộ của ban huấn luyện Man Utd hoàn toàn có cơ sở khi đi sâu vào phân tích. Lời giải thích từ phòng VAR do Pawson điều hành là tình huống của Amad không có mức độ va chạm đủ lớn để cấu thành một pha phạm lỗi. Nhận định này trở nên vô cùng khiên cưỡng khi đặt cạnh tình huống dẫn đến chiếc thẻ đỏ của Maguire ngay sau đó. Nếu VAR soi xét cực kỳ kỹ lưỡng để kết luận Maguire phạm lỗi kéo người mà không có ý định chơi bóng, thì tại sao hành vi đặt cả hai tay lên vai Amad của Truffert lại bị bỏ qua. Chính sự thiếu cơ sở trong cách đánh giá lực tác động ở từng pha va chạm đã biến trận đấu thành một mớ bòng bong của những nhận định chủ quan. Các quan chức Man Utd có lý do để khiếu nại lên PGMOL, bởi chuỗi quyết định thiếu đồng nhất này đã trực tiếp tước đi quỹ điểm quan trọng của họ trong giai đoạn nước rút, đồng thời phơi bày sự bất lực của VAR trong việc mang lại công lý.

Một khúc mắc lớn trong hệ thống vận hành công nghệ của bóng đá hiện tại là không có bất kỳ cơ chế giải trình minh bạch nào được ban tổ chức đưa ra ngay trong trận đấu, ngoại trừ sự chống chế mang tên lỗi không rõ ràng và hiển nhiên. Nhận định này vốn dĩ đã mang tính chủ quan, lại càng trở nên mờ mịt khi không được diễn giải bằng ngôn ngữ trực diện đến khán giả và các đội bóng. Nhìn sang các môn thể thao khác, khoảng cách về thu - nhận thông tin này này có thể được giải quyết triệt để thông qua công nghệ giao tiếp mở.

Trong trận chung kết World Cup bóng bầu dục năm 2023, hai đội trưởng Sam Cane của New Zealand và Siya Kolisi của Nam Phi đều có những pha tắc bóng mang tính triệt hạ đối phương. Kết quả cuối cùng là Cane nhận thẻ đỏ trực tiếp, trong khi Kolisi chỉ nhận thẻ vàng và chịu án phạt ngồi ngoài mười phút. Nhìn từ bên ngoài, đó có thể là quyết định thiên vị của tổ trọng tài. Nhưng vì cuộc hội thoại giữa trọng tài chính và tổ truyền hình hỗ trợ (TMO) được phát trực tiếp trên hệ thống loa và sóng truyền hình, khán giả ngay lập tức hiểu được căn cứ của quyết định. Những khác biệt cực nhỏ về lực va chạm, điểm tiếp xúc ban đầu và góc độ cơ thể đã được phân tích rành mạch theo từng khung hình. Khán giả có thể không đồng ý với việc giải đấu có luật lệ quá khắt khe, nhưng họ hiểu và chấp nhận vì hệ thống được vận hành nhất quán. Sự minh bạch là điều then chốt để dập tắt nghi ngờ có thể làm nảy sinh thuyết âm mưu về sự thiên vị.

Bóng đá đứng trước bài toán nan giải: ưu tiên tính công bằng hay trải nghiệm liền mạch cho khán giả

Thế lưỡng nan của hệ sinh thái tỷ bảng

Bóng đá dường như không muốn đi theo con đường minh bạch tốn thời gian ấy. Lý do sâu xa nằm ở việc những nhà quản lý môn này luôn muốn duy trì nhịp độ thi đấu liền mạch. Những nhà làm luật luôn lo sợ việc giải thích từng tình huống sẽ băm nhỏ mạch cảm xúc của môn thể thao vua. Trong những mùa giải gần đây, giới cầm còi châu Âu đang cố gắng hạn chế sự can thiệp của VAR. Mùa hè tới, các trọng tài từ năm giải đấu hàng đầu châu Âu sẽ họp bàn để tìm cách chỉ sử dụng công nghệ để ngăn chặn những sai lầm ngớ ngẩn nhất, thay vì dùng nó để soi xét những chi tiết quá nhỏ nhặt. Ngoại hạng Anh thậm chí còn tự hào vì họ có tỷ lệ can thiệp VAR thấp nhất châu Âu, coi đó là minh chứng cho sự tôn trọng nhịp độ trận đấu. Thêm vào đó, việc đánh giá các pha va chạm kéo áo trong vòng cấm luôn là một vùng xám nguy hiểm. Hầu như mọi quả phạt góc đều xuất hiện những pha ôm vật. Sự mơ hồ này càng khiến những người ngồi trong phòng máy tại trung tâm Stockley Park ngại lên tiếng để chỉ ra sai sót của người đồng nghiệp đang đứng trên sân.

Môn thể thao vua đang bị kẹt giữa hai gọng kìm. Một bên là tôn chỉ bảo vệ quyền lực của trọng tài chính để trận đấu trôi chảy, bên kia là đòi hỏi công bằng và nhất quán tuyệt đối từ phía các đội bóng. Khác với cricket hay quần vợt, nơi ranh giới giữa trong và ngoài vạch vôi là một thông số vật lý có thể được xác định bằng công nghệ camera mắt diều hâu, luật bóng đá dựa trên sự diễn giải chủ quan của con người. Cùng một pha va chạm, nhưng dưới các góc nhìn khác nhau sẽ cho ra những phán quyết hoàn toàn trái ngược. Ngay cả nhóm năm chuyên gia độc lập của PGMOL còn thường xuyên bất đồng quan điểm khi biểu quyết với tỷ lệ ba chống hai về việc một quyết định có nên bị đảo ngược hay không.

Bóng bầu dục đã bỏ qua tính liền mạch của trận đấu để đổi lại sự minh bạch. Nhưng bóng đá, với hệ sinh thái thương mại khổng lồ của nó, lại chọn phương án ngược lại. Với khối lượng tiền lưu thông hàng tỷ bảng, áp lực khủng khiếp từ lượng người hâm mộ trên toàn cầu và sức ép từ các băng ghế chỉ đạo, bất kỳ quyết định gây tranh cãi nào cũng có thể bị xem là một tội ác không thể tha thứ, làm thay đổi vận mệnh một tổ chức thể thao. Đây là giải đấu mà Nottingham Forest từng phải thuê cả cựu trọng tài Mark Clattenburg làm cố vấn luật, nơi các ông chủ dọa kiện ban tổ chức ra tòa dân sự chỉ vì một quả phạt đền, và nơi cổ động viên có thể lục tung mọi mối quan hệ cá nhân của gia đình trọng tài chỉ để tìm ra bằng chứng là họ thiên vị.

Người hâm mộ trả hàng nghìn bảng cho một tấm vé cả mùa, và trả hàng chục bảng mỗi tháng để xem giải đấu qua các nền tảng truyền hình trả tiền. Họ tin chắc rằng mình đã mua một thứ sản phẩm giải trí hoàn hảo không vết xước, và họ sẽ lên án bằng mọi giá khi thấy sản phẩm đó không hoàn hảo. Hệ sinh thái của bóng đá hiện tại không thể chịu đựng một thế giới có VAR bởi nó phá nát cảm xúc tự nhiên và sự liền mạch, nhưng cũng không thể chấp nhận một thế giới không có VAR vì không chịu nổi những phán đoán sai lầm của con người. Đó là một mâu thuẫn luẩn quẩn đã khiến các nhà quản lý bóng đá dường như cạn kiệt ý tưởng để giải quyết.

Xem thêm

• Arsenal 0-2 Man City: Arteta trả giá vì đặt niềm tin vào Kepa
• Bournemouth 2-2 Man Utd: Maguire nhận thẻ đỏ trong trận hoà tranh cãi
• Everton 3-0 Chelsea: Thảm họa phòng ngự nhấn chìm tham vọng Champions League của Rosenior